EMPRESA FERRO, LIÑA CODESEDA A PONTEVEDRA

Autores: Luis Ferro e JL Rubianes

foille ca fiabilidade da máquina non era a dos tempos de hoxe e, poren, no agromar do ano
1921 ficoulles parado e non dou servizo nun par de días. As máquinas teñenlles tamen as
suas teimas.
Mais logo, o empresario comezou cas primeiras xestións e no ano 1925 consegue amañar
que aquel primeiro ómnibus trocarase nunha liña regular de viaxeiros de Codeseda a
Pontevedra baixo o alcume comercial de “EMPRESA FERRO”. E así podese ler na Gaceta
de Madrid nº 279 de 1925: “Habiendo sido otorgada definitivamente la concesión, con
exclusiva, para el transporte del correo y viajeros y mercancías en la línea de Pontevedra a
Codeseda, a favor de D. Jesús Ferro Rey, vecino de Campo Lameiro, la que comenzará a
regir desde el día 1 de octubre próximo. Se hace público por medio del presente anuncio
cumplimentando lo dispuesto en el artículo 50 del Reglamento de aplicación del Real
decreto de 4 de julio de 1924. Pontevedra 26 de septiembre de 1925. El Secretario- Antonio
Romero.”
O traxecto fornecido po-la compañía descrebese a seguir: Codeseda – Souto – Cequeril –
Campo Lameiro (onde facíase unha parada duns vinte minutos) – Fraguas – Xeve –
Pontevedra.
Este home vertolán tiña moi boa sona entre a veciñanza, pois, ao conseguir unir os pobos do
interior entre Codeseda e Pontevedra, fixo que os habitantes dos lugares non se sentiran
abandoallados, o ter a dispor un medio de transporte por moi pouco diñeiro. E non só
consegue transportar as persoas, senón que tamén estaba autorizado a levar o correo e tiña a
concesión das mercadorías.
O empresario do Campo Lameiro, Jesús Ferro Rey, finou no ano 1928, exercendo o
honorable cargo de Xuíz de Paz do xulgado do Campo Lameiro.
Da compañía “Empresa Ferro” pasaronse facer cargo o seus fillos, José, Jesús e Honorio
Ferro Cerviño deica remata-los anos coarenta. E foi o mais novo dos irmáns, Honorio, quen
ficou ca sociedade cando no agromar dos anos cincoenta os seus irmáns venderonlle-las
suas participacions.
Pasado un tempo Honorio solicita ao concello da Estrada permiso para que a liña salga da
vila. Esta liña seguiu estando operativa con este nome ata o ano 1953, no que a Empresa
Ferro pasa a mans da compañía Auto Industrial con arraigo ourensán. Eis que mudou a
empresa mais non o eito, xa que esta liña regular de viaxeiros segue na actualidade, pois no
ano 1955 a Empresa Cuiña mercou esta liña e consigue que a saída se faga desde a súa base
en Bandeira (Silleda). O seu percurso, na actualidade, é o seguinte: Bandeira – Chapa –
Rellas – S. Sebastián – Foxo – Outeiro – Callobre – A Estrada – Guimarei – Consolación –
Nigoi – Codeseda – Souto – Cequeril – Campo Lameiro – Fraguas – Xeve – Pontevedra.
Deste xeito e grazas a espreita de futuro e a capacidade de desenvolve-lo proxecto que tiña
Jesús Ferro Rey, todos os siareiros das parroquias destes pobos teñen unha comodidade para
os seus desprazamentos deica a capital da Provincia sen necesidade de ter vehículo propio
ou depender doutras persoas.
Unha lembraza merecente para un industrial afouto que contribuiu, como outros de tantos
esquencidos, cos seus azos e folgos ao desenvolvemento da Galicia interior.

Jesús Ferro Rey, era un home culto e estudiado para a época. Fora nado na parroquia de
Lamas (Moraña) no nadal do ano 1867 e a idade de 22 anos, no 1889, casou con Flora
Cerviño Crestar, muller que fora nada en Campo Lameiro, no colo dun casal con forte
vencello na Arxentina.
A parella, con azos de progreso, coida das poucas oportunidades que naquel tempo a
Galicia tiña e ao gallo diso, deciden emigrar cara Arxentina; opción lóxica por mor de ser
un país de fala española, onde había e hai milleiros de galegos, e os Cerviño de Campo
Lameiro alicerce xa tiñan, e mais algúns Ferro adiantaranselles tamén.
Decidense ficar na capital onde xa vivían dous tíos de Jesús e montan unha pensión para
acoller a veciños e paisanos no número 906 da Rúa Bolívar, na capital Bos Aires.
Co decorrer dos anos e dempois de arrecadar algo de prata, deciden de voltar para súa
querida Galicia.
A querencia que ao lugar teñenlle, no que viñeran ao mundo, failles mercar unha casa en
Campo Lameiro, no lugar da Lagoa, onde abren unha casa de comidas.
Neste mesmo lugar, no ano 1909, o Jesús aparece exercendo o cargo de axente executivo da
Axencia do Campo Lameiro, como rexengo das contribucións, arrecadando impostos.
Dinos a Gaceta de Madrid 228 de agosto de 1909, na súa páx. 415: “D. Jesús Ferro Rey,
sita en la parroquia del Campo Lameiro, lugar de Lagoa, donde se halla establecida la
Agencia……”
O casal tivo unha decena de fillos e, como era adoito na época, os homes cursaron estudos
superiores, pola contra as mulleres non, mais casaron ben.
Un dos fillos, chamado José Ferro Cerviño, fixera maxisterio en Pontevedra e, en xaneiro de
1916, fora destinado como mestre, con praza en propiedade, á escola de Codeseda e, alén
diso, axudaba moito a seu pai, tanto no negocio familiar como noutras funcións. Naquel
tempo, logo da capital do Concello, Codeseda era a parroquia mais poboada da Estrada, e a
sua feira abranguia xentes dos veciños concellos de Forcarei, Cerdedo Cuntis e Silleda etc.
Tal foi a forza que Codeseda daquela tiña, que mesmo dispuña de servicio de teléfono.
O devandito José Ferro Cerviño casou cunha boa moza da veciña das Quintas, chamada
Generosa Cortes Otero, en Codeseda, onde achegase toda a familia que procedía de Moraña
e tamén de Campo Lameiro para celebralo.
Co paso dos anos, seu pai, vendo a distancia que había de Campo Lameiro a Codeseda,
como bo empresario, baralla, proxecta e mais arxela o estabelecemento dunha liña regular
de autobuses de viaxeiros para fornecer as poboacións dende Codeseda deica Pontevedra.
Xa no ano de 1920 funcionaba a empresa inda que non de xeito regular, e prestabase dun
Renault modelo 12/22 HP e matrícula PO-3977. O vehículo era daquel mesmo ano de 1920,
carrozado como omnibus e que daquela foi un vehículo comercial clásico do tempo de
entreguerras. Alicerzabase nos chasis de potencia fiscal de 12 a 22 cabalos da marca
francesa, amañados para transporte público lixero ou mesmo servicio de correo. A cousa foille ca fiabilidade da máquina non era a dos tempos de hoxe e, poren, no agromar do ano
1921 ficoulles parado e non dou servizo nun par de días. As máquinas teñenlles tamen as
suas teimas.
Mais logo, o empresario comezou cas primeiras xestións e no ano 1925 consegue amañar
que aquel primeiro ómnibus trocarase nunha liña regular de viaxeiros de Codeseda a
Pontevedra baixo o alcume comercial de “EMPRESA FERRO”. E así podese ler na Gaceta
de Madrid nº 279 de 1925: “Habiendo sido otorgada definitivamente la concesión, con
exclusiva, para el transporte del correo y viajeros y mercancías en la línea de Pontevedra a
Codeseda, a favor de D. Jesús Ferro Rey, vecino de Campo Lameiro, la que comenzará a
regir desde el día 1 de octubre próximo. Se hace público por medio del presente anuncio
cumplimentando lo dispuesto en el artículo 50 del Reglamento de aplicación del Real
decreto de 4 de julio de 1924. Pontevedra 26 de septiembre de 1925. El Secretario- Antonio
Romero.”
O traxecto fornecido po-la compañía descrebese a seguir: Codeseda – Souto – Cequeril –
Campo Lameiro (onde facíase unha parada duns vinte minutos) – Fraguas – Xeve –
Pontevedra.
Este home vertolán tiña moi boa sona entre a veciñanza, pois, ao conseguir unir os pobos do
interior entre Codeseda e Pontevedra, fixo que os habitantes dos lugares non se sentiran
abandoallados, o ter a dispor un medio de transporte por moi pouco diñeiro. E non só
consegue transportar as persoas, senón que tamén estaba autorizado a levar o correo e tiña a
concesión das mercadorías.
O empresario do Campo Lameiro, Jesús Ferro Rey, finou no ano 1928, exercendo o
honorable cargo de Xuíz de Paz do xulgado do Campo Lameiro.
Da compañía “Empresa Ferro” pasaronse facer cargo o seus fillos, José, Jesús e Honorio
Ferro Cerviño deica remata-los anos coarenta. E foi o mais novo dos irmáns, Honorio, quen
ficou ca sociedade cando no agromar dos anos cincoenta os seus irmáns venderonlle-las
suas participacions.
Pasado un tempo Honorio solicita ao concello da Estrada permiso para que a liña salga da
vila. Esta liña seguiu estando operativa con este nome ata o ano 1953, no que a Empresa
Ferro pasa a mans da compañía Auto Industrial con arraigo ourensán. Eis que mudou a
empresa mais non o eito, xa que esta liña regular de viaxeiros segue na actualidade, pois no
ano 1955 a Empresa Cuiña mercou esta liña e consigue que a saída se faga desde a súa base
en Bandeira (Silleda). O seu percurso, na actualidade, é o seguinte: Bandeira – Chapa –
Rellas – S. Sebastián – Foxo – Outeiro – Callobre – A Estrada – Guimarei – Consolación –
Nigoi – Codeseda – Souto – Cequeril – Campo Lameiro – Fraguas – Xeve – Pontevedra.
Deste xeito e grazas a espreita de futuro e a capacidade de desenvolve-lo proxecto que tiña
Jesús Ferro Rey, todos os siareiros das parroquias destes pobos teñen unha comodidade para
os seus desprazamentos deica a capital da Provincia sen necesidade de ter vehículo propio
ou depender doutras persoas.
Unha lembraza merecente para un industrial afouto que contribuiu, como outros de tantos
esquencidos, cos seus azos e folgos ao desenvolvemento da Galicia interior.

Cando Codeseda tiña liña con Marín

Pepe de Manolo, como se coñecía a José María Álvarez Gómez, foi un ourensán de nacemento afincado en Codeseda que a finais dos anos 20 de século fundou a empresa de transporte de viaxeiros Ómnibus Plus-Ultra. Durante anos operou conectando a parroquia estradense con Marín, ata que a Guerra Civil cambiou o rumbo do seu negocio

Codeseda a principios do século XX era a parroquia estradense con máis habitantes e cun gran pulo económico grazas ás dúas feiras que tiña cada mes, pois eran máis importantes que as da propia vila. Para facernos unha idea de como era Codeseda, basta dicir que chegou a ter ata tres empresas de ómnibus de viaxeiros e mercadorías, mentres que ata ese momento para desprazarse ata a Estrada ou a outro lugar había que ir a pé, a cabalo ou no carromato de Mato tirado por cabalos.

Así mesmo Codeseda era a única parroquia do concello estradense que contaba con cuartel da Garda Civil, ademais de médicos e farmacia, así como doutros servicios esenciais. A Codeseda chegaban xentes de moitos lugares para facerse un traxe, pois había xastres con prestixio, ou mesmo para facerse unhas fotografías, pois era algo que non era posible noutras parroquias.

Nesta época trasladouse a Codeseda a familia de José María Álvarez Gómez, nado o día 15 de xullo de 1892, fillo de Manuel Álvarez Rodríguez e de Camila Gómez Cid, naturais de San Xosé da Carballeira no concello ourensán de Nogueira de Ramuín.

José María, que en Codeseda era coñecido por Pepe de Manolo, contraeu matrimonio canónico na igrexa parroquial de San Xurxo de o 1 de decembro de 1928 con Manuela Fraíz Rodríguez, filla de Francisco Fraiz Garrido e de Isolina Rodríguez Barreiro. Como regalo de vodas recibiu do seu cuñado Cachafeiro un coche De Dion Bouton, fabricado en Chavín, moi preto de Viveiro (Lugo) na factoría de José Barro, que tiña licencia exclusiva da marca francesa para a venta de turismos, ómnibus e camións. Estes turismos portaban un motor fiable e de longa duración, cun chasis reforzado de moi boa calidade.

Pepe de Manolo estreou o seu turismo na súa lúa de mel, viaxando no seu vehículo De Dion Bouton xunto a súa recente esposa ata Madrid, máis concretamente ata O Pardo.

Do seu permiso de conducir extraemos os seguintes datos: o titular tiña como profesión a de mecánico e tiña «Permiso de Primeira Clase» e «Permiso para conducir por todas las vías públicas de España, vehículos de motor mecánico de 2º y 3ª categoría», según o Regulamento de circulación de vehículos de 16 xuño 1926.

Pepe de Manolo, que estaba en posesión do permiso de conducir bastante antes de casar e traballaba como chofer para a empresa de ómnibus La Estradense, con domicilio social na capital da vila da Estrada, era un home emprendedor e de moitos recursos. Co paso dos anos deixou este traballo para formar a súa propia empresa, mercando un pequeno ómnibus que o deu en chamar PLUS- ULTRA.

Naqueles tempos o de conseguir pezas para armar un ómnibus era toda unha proeza. Mercábase o motor por unha banda, o chasis por outra e igualmente a carrocería, logo ensamblábase todo. As carrocerías eran de madeira forradas no exterior con chapa. O seu primeiro ómnibus tiña unhas 20 prazas, rodas de radios, bucina de aire sobre a porta do chofer, escaleira no lateral para poder chegar ao teito, onde ían equipaxes e roda de reposto. Tiña un frontal espectacular cun gran radiador e dous focos a cada lado sobre as aletas ou gardalamas, e ademais da porta do condutor tiña outras dúas polo outro lado, unha na parte da diante e outra na da atrás. No lateral do ómnibus sobresaía o letreiro PLUS-ULTRA

Comezou a funcionar como ómnibus de viaxeiros a finais dos anos vinte do século pasado, facendo a liña de Codeseda a Marín unha vez á semana. José María contratou como choferes a José Sieiro, José Quibén e a Manuel Barros. Os dous primeiros, Sieiro e Quibén, co paso dos anos non tardan en montar as súas propias empresas de ómnibus en Codeseda.

Tras varios anos transportando a viaxeiros ata Marín, a comezos da guerra civil española, é requisado o ómnibus PLUS-ULTRA e levado para Pontevedra. Ao finalizar a contenda devólvenlle o ómnibus, que ven acompañado dunha relación de todos os servizos prestados durante a loita fratricida.

Tras anos perdidos polo secuestro do ómnibus PLUS-ULTRA e ter que dedicarse a outras tarefas como o comercio, o seu propietario decide vender o ómnibus. E deste xeito Codeseda perde unha pequena empresa de transporte de viaxeiros e mercadorías, o que propicia a apertura doutras, as de Quibén e Sieiro.

Acontece o pasamento do señor Pepe de Manolo en Codeseda, o día 6 de setembro de 1967.

Artigo de Luis Ferro en Faro de Vigo 24 SEPT 2026